મગફળીમાં ફૂગના રોગનું નિયંત્રણ: ટિક્કા, સફેદ ફૂગ અને સુકારો (સંપૂર્ણ માર્ગદર્શન)

ગુજરાતમાં, ખાસ કરીને સૌરાષ્ટ્રમાં, મગફળી (Groundnut) એ ખેડૂતોની જીવાદોરી સમાન ખરીફ પાક છે. પરંતુ ચોમાસામાં વધુ પડતો વરસાદ, સતત ભેજ અને વાદળછાયું વાતાવરણ મગફળીમાં ફૂગજન્ય રોગો (Fungal Diseases) ને નોતરે છે. સમયસર કાળજી ન લેવાય તો આ રોગો ખેડૂતના 30% થી 50% ઉત્પાદનનો નાશ કરી શકે છે.

ખેડૂત મિત્રો, મગફળીમાં ટિક્કા રોગ (Tikka disease / Leaf spot), સફેદ ફૂગ એટલે કે થડનો સડો (Stem rot), અને કોલર રોટ (Collar rot) એ સૌથી મોટા દુશ્મનો છે. આ લેખમાં આપણે આ તમામ ફૂગજન્ય રોગોની ઓળખ, તેનાથી થતું નુકસાન, જૈવિક ઉપાય (ટ્રાઇકોડર્મા) અને રાસાયણિક ફૂગનાશક દવાઓના સંપૂર્ણ શિડ્યુલ વિશે વિગતવાર જાણીશું.

📋 વિષય સૂચિ (Table of Contents)

1. બીજ માવજત: રોગો અટકાવવાનો પાયો (Seed Treatment)

મગફળીમાં આવતા મોટાભાગના ફૂગજન્ય રોગો જમીન અને બિયારણ મારફતે જ ફેલાય છે. જો વાવણી વખતે જ બીજ માવજત (Seed Treatment) કરવામાં આવે, તો પાછળથી આવતા 60% રોગોને શરૂઆતમાં જ ખતમ કરી શકાય છે.

• રાસાયણિક પટ: વાવણી પહેલા 1 કિલો મગફળીના બિયારણને 3 ગ્રામ થાયરમ (Thiram) અથવા કાર્બેન્ડાઝીમ (Carbendazim) નો પટ અવશ્ય આપવો.
• જૈવિક પટ (શ્રેષ્ઠ ઉપાય): 1 કિલો બિયારણ દીઠ 10 ગ્રામ ટ્રાઇકોડર્મા વિરીડી (Trichoderma viride) નો પટ આપવો. આ જૈવિક ફૂગ જમીનમાં રહેલી નુકસાનકારક ફૂગને ખાઈ જાય છે.

2. મુખ્ય ફૂગના રોગોની ઓળખ અને નુકસાન (Comparison Table)

ખેડૂત મિત્રો, રોગની સાચી ઓળખ જ તેના સચોટ ઈલાજનો પહેલો રસ્તો છે. નીચેના કોષ્ટક દ્વારા રોગોના લક્ષણો સમજો:

3. ટિક્કા રોગ (Tikka Disease) નું નિયંત્રણ

ટિક્કા એ મગફળીનો સૌથી સામાન્ય અને ઘાતક રોગ છે. આ રોગમાં પાન પર ટપકાં પડવાથી પ્રકાશસંશ્લેષણ અટકી જાય છે, પાન ખરી પડે છે, અને જમીનમાં મગફળીના ડોડવા (Pods) નો વિકાસ રુંધાઈ જાય છે.

💡 રાસાયણિક ઉપાય (Chemical Control):

રોગની શરૂઆત દેખાય કે તરત જ મેન્કોઝેબ 75% WP (Mancozeb) 30 ગ્રામ પ્રતિ 15 લીટર પાણીમાં અથવા ટેબુકોનાઝોલ 25.9% EC (Tebuconazole) 15 થી 20 મિલી પ્રતિ 15 લીટર પાણીમાં ભેળવીને છંટકાવ કરવો. 15 દિવસ પછી બીજો રાઉન્ડ મારવો.

4. સફેદ ફૂગ અને થડનો સડો (Stem Rot / Sclerotium rolfsii)

સૌરાષ્ટ્રમાં આ રોગ ખેડૂતો માટે માથાના દુખાવા સમાન છે. સતત વરસાદ પછી જ્યારે અચાનક ગરમી પડે ત્યારે આ ફૂગ જમીનમાં ભયંકર ઝડપથી ફેલાય છે. આ ફૂગ સીધી છોડના થડને કોહવાવી નાખે છે જેથી આખો છોડ ઢળી પડે છે અને સુકાઈ જાય છે.

• અગમચેતી: ખેતરમાં ઉનાળાની ઊંડી ખેડ કરવી. પાક ફેરબદલી (Crop Rotation) અપનાવવી.
• નિયંત્રણ: આ રોગ માટે હેક્ઝાકોનાઝોલ (Hexaconazole 5% SC) 30 મિલી અથવા ટેબુકોનાઝોલ + સલ્ફર ના મિશ્રણનો છંટકાવ કરવો ખૂબ જ અસરકારક સાબિત થાય છે. છંટકાવ કરતી વખતે દવા છોડના થડ સુધી પહોંચે તેનું ખાસ ધ્યાન રાખવું.

5. જૈવિક નિયંત્રણ: ટ્રાઇકોડર્માનો જાદુ (Trichoderma Application)

મોંઘી રાસાયણિક દવાઓ કરતાં જૈવિક ફૂગનાશક ટ્રાઇકોડર્મા (Trichoderma viride/harzianum) મગફળી માટે વરદાન છે. આ એક મિત્ર ફૂગ છે જે જમીનમાં રહેલી દુશ્મન ફૂગ (સફેદ ફૂગ અને કોલર રોટ) નો નાશ કરે છે.

ઉપયોગની સાચી રીત: વાવણી પહેલા 1 એકર માટે 2 થી 2.5 કિલો ટ્રાઇકોડર્મા પાવડરને 100 કિલો ભેજવાળા સડેલા છાણિયા ખાતરમાં સારી રીતે મિક્સ કરી 7 દિવસ સુધી છાંયડે ઢાંકીને રાખો. ફૂગ વિકસી જાય એટલે વાવણી સમયે તેને ચાસમાં આપો. (નોંધ: આ સમયે ખેતરમાં અન્ય કોઈ રાસાયણિક ફૂગનાશકનો ઉપયોગ કરવો નહીં, નહીંતર મિત્ર ફૂગ મરી જશે).

6. ફૂગનાશક દવાઓનું આદર્શ શિડ્યુલ (Fungicide Spray Schedule)

સારા ઉત્પાદન માટે રોગ આવવાની રાહ જોવાને બદલે નીચે મુજબ આગોતરું આયોજન (Preventive Schedule) કરવું:

1. પ્રથમ છંટકાવ (35-40 દિવસે): મેન્કોઝેબ 75% WP (30 ગ્રામ) + કાર્બેન્ડાઝીમ (15 ગ્રામ) પ્રતિ પંપ. આનાથી ટિક્કા રોગની શરૂઆત અટકશે.
2. બીજો છંટકાવ (60-65 દિવસે): ટેબુકોનાઝોલ 25.9% EC (15 મિલી) પ્રતિ પંપ. આ સમયે સૂયા જમીનમાં ઉતરતા હોવાથી સફેદ ફૂગ સામે રક્ષણ મળશે.
3. ત્રીજો છંટકાવ (જરૂર જણાય તો 80 દિવસે): પ્રોપીકોનાઝોલ (Propiconazole 25% EC) 15 મિલી પ્રતિ પંપ.

7. આર્થિક નુકસાની અને ખર્ચ બચાવ (Economics of Disease Control)

જો ફૂગના રોગોનું યોગ્ય નિયંત્રણ કરવામાં ન આવે તો, પ્રતિ એકર અંદાજે 300 થી 500 કિલો (15 થી 25 મણ) મગફળીનું સીધું નુકસાન થઈ શકે છે. બજાર ભાવ મુજબ આ નુકસાની ₹15,000 થી ₹20,000 જેટલી થાય છે.

જ્યારે 1 એકરમાં બે વાર ફૂગનાશક દવા છાંટવાનો અથવા ટ્રાઇકોડર્માનો પાયામાં ઉપયોગ કરવાનો કુલ ખર્ચ માત્ર ₹800 થી ₹1200 આવે છે. આમ, મામુલી ખર્ચ કરીને ખેડૂત હજારો રૂપિયાનું નુકસાન અટકાવી શકે છે.

8. દવા છાંટવાના પંપ પર સરકારી સહાય (Government Subsidies)

રોગ નિયંત્રણ માટે દવા છાંટવી અતિ આવશ્યક છે. આધુનિક બેટરી સંચાલિત પંપ કે પાવર સ્પ્રેયર ખરીદવા માટે I-Khedut પોર્ટલ (iKhedut Portal) પર ખેડૂતોને આકર્ષક સબસિડી આપવામાં આવે છે:

• બેટરી પંપ: અંદાજે 50% અથવા ₹1500 (જે બેમાંથી ઓછું હોય) સહાય.
• પાવર સ્પ્રેયર (એન્જિન વાળા): ખર્ચના 50% અથવા ₹3000 સુધીની સહાય.
• સહાયનો લાભ લેવા માટે ખેડૂતોએ ખરીફ સિઝનની શરૂઆતમાં આઇ-ખેડૂત પોર્ટલ પર ઓનલાઈન અરજી કરવાની રહે છે.

❓ 9. વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (Groundnut Disease FAQs)

1. મગફળીમાં બીજ માવજત માટે કઈ દવા બેસ્ટ છે?

બીજ માવજત માટે રાસાયણિક દવામાં થાયરમ અથવા કાર્બેન્ડાઝીમ (3 ગ્રામ/કિલો) અને જૈવિક દવામાં ટ્રાઇકોડર્મા વિરીડી (10 ગ્રામ/કિલો) સૌથી શ્રેષ્ઠ છે.

2. ટિક્કા રોગના મુખ્ય લક્ષણો શું છે?

મગફળીના પાંદડા પર કાળા અને ભૂરા ગોળ ટપકાં પડે છે, જેની ફરતે પીળી કિનારી હોય છે. રોગ વધતા પાંદડા ખરી પડે છે.

3. સફેદ ફૂગ (થડનો સડો) કયા વાતાવરણમાં વધુ ફેલાય છે?

જ્યારે જમીનમાં સતત ભેજ હોય અને અચાનક તાપમાન (ગરમી/ઉકળાટ) વધે, ત્યારે સફેદ ફૂગ જમીનમાં ભયંકર ઝડપથી ફેલાય છે.

4. સફેદ ફૂગને રોકવા કઈ દવાનો છંટકાવ કરવો?

સફેદ ફૂગ (Stem rot) ના અસરકારક નિયંત્રણ માટે ટેબુકોનાઝોલ 25.9% EC (15 મિલી) અથવા હેક્ઝાકોનાઝોલ 5% SC (30 મિલી) નો છંટકાવ કરવો.

5. ટ્રાઇકોડર્માનો ઉપયોગ રાસાયણિક દવા સાથે કરી શકાય?

ના, ટ્રાઇકોડર્મા પોતે એક જીવંત મિત્ર ફૂગ છે. જો તમે તેને રાસાયણિક ફૂગનાશક દવા સાથે મિક્સ કરશો, તો ટ્રાઇકોડર્મા મરી જશે અને કોઈ ફાયદો નહીં થાય.

6. મગફળીમાં પહેલો ફૂગનાશક સ્પ્રે ક્યારે કરવો જોઈએ?

રોગ ન દેખાય તો પણ અગમચેતીના ભાગરૂપે મગફળી વાવ્યાના 35 થી 40 દિવસે મેન્કોઝેબનો પહેલો છંટકાવ કરવો હિતાવહ છે.

7. કોલર રોટ રોગ શું છે?

આ રોગ મગફળી ઉગતાની સાથે જ 10-15 દિવસમાં જોવા મળે છે, જેમાં છોડ જમીન પાસેથી (કોલર ભાગેથી) કાળો પડીને ઢળી પડે છે. બીજ માવજત તેનો એકમાત્ર ઈલાજ છે.

8. વરસાદની ઋતુમાં દવા છાંટતી વખતે શું ધ્યાન રાખવું?

ચોમાસામાં દવા છાંટતી વખતે અચૂક સારી ગુણવત્તાવાળા 'સ્ટીકર' (Sticker/Spreader) નો ઉપયોગ કરવો, જેથી દવા પાંદડા પર ચોંટી રહે અને વરસાદમાં ધોવાઈ ન જાય.

9. ટિક્કા રોગથી ઉત્પાદનમાં કેટલું નુકસાન થઈ શકે?

જો સમયસર નિયંત્રણ ન કરવામાં આવે તો, ટિક્કા રોગ અને પાન ખરવાને કારણે 20% થી લઈને 50% સુધી ઉત્પાદન ઘટી શકે છે.

10. જૈવિક ફૂગનાશક વાપરવાનો મુખ્ય ફાયદો શું છે?

જૈવિક ફૂગનાશક (ટ્રાઇકોડર્મા) જમીનનું બંધારણ સુધારે છે, લાંબા ગાળા સુધી જમીનમાં રોગ પ્રતિકારક શક્તિ ટકાવી રાખે છે અને ખર્ચમાં ખૂબ જ સસ્તું પડે છે.